Je hebt ze met tientallen in huis en je staat er nooit bij stil: wie heeft die glazen bollen eigenlijk bedacht? Het antwoord ligt in een klein Duits dorp, en het verhaal is mooier dan je denkt.
Eerst hing er eten in de boom
De eerste kerstbomen werden niet versierd met decoratie, maar met voedsel. Appels, noten, koekjes, suikergoed en papieren bloemen. De appels verwezen naar het paradijsverhaal, en voor de kinderen was de boom plunderen op tweede kerstdag het echte feest.
Pas later kwamen er glazen voorwerpen bij, en die kwamen vrijwel allemaal uit dezelfde plek.
Lauscha, het dorp van de glasblazers
In Lauscha, in het Thüringer Woud in Duitsland, wordt al sinds het einde van de zestiende eeuw glas geblazen. De streek had alles wat nodig was: hout voor de ovens, zand en kwarts in de grond, en water.
Generaties lang maakten de families daar glazen voorwerpen: flessen, drinkglazen, ogen voor poppen en opgezette dieren, en kralen. In de negentiende eeuw komen daar de eerste glazen kerstversieringen bij, en daarmee was de kerstbal geboren.
Het verhaal van de arme glasblazer
De bekendste versie van het verhaal gaat zo: in 1847 kon een glasblazer uit Lauscha zich geen appels en noten voor zijn boom veroorloven, en dus blies hij ze dan maar van glas.
Mooi verhaal, maar het is vooral een legende. Hard bewijs is er niet, en het duikt pas veel later op. Wat wel vaststaat, is dat de glasblazers van Lauscha rond het midden van de negentiende eeuw begonnen met het maken van glazen versieringen in de vorm van vruchten, noten en bollen, en dat daar al snel een hele industrie uit groeide.
Hoe ze vanbinnen zilver werden
De eerste exemplaren waren zwaar en werden vanbinnen bekleed met lood of zink om ze te laten glanzen. Giftig en zwaar, maar het effect was er.
Dat veranderde toen de methode om glas met zilver te bekleden beschikbaar kwam, gebaseerd op de techniek van de chemicus Justus von Liebig. Vanaf dat moment kon je dunwandige bollen vanbinnen verzilveren. Lichter, goedkoper en veel mooier, en pas toen werd de kerstbal iets voor elk huishouden.
Het Amerikaanse succes
De grote doorbraak kwam uit de Verenigde Staten. Winkelketen Woolworth begon in de jaren tachtig van de negentiende eeuw met het importeren van Duitse glazen ornamenten, aanvankelijk met tegenzin, omdat men dacht dat niemand erop zat te wachten.
Het tegendeel bleek waar. De ornamenten waren binnen dagen uitverkocht, en Woolworth verdiende er in de decennia daarna miljoenen aan. Lauscha leverde op het hoogtepunt vrijwel de hele wereldmarkt.
De bal van nu
De twee wereldoorlogen en later de deling van Duitsland maakten een einde aan die positie. Lauscha kwam in Oost-Duitsland te liggen en raakte afgesneden van zijn westerse klanten.
Vandaag komt het overgrote deel van de kerstballen uit fabrieken buiten Europa, in plastic of in machinaal geblazen glas. Maar in Lauscha wordt nog steeds met de mond geblazen en met de hand beschilderd, in een handvol kleine bedrijven.
Oude ballen herkennen
Heb je nog ballen van je grootouders? Kijk eens goed. Mondgeblazen exemplaren zijn opvallend licht en dunner dan je verwacht, en bovenaan zie je vaak een klein puntje of een onregelmatigheid waar de bol van de glasblaaspijp is gehaald.
De zilverlaag binnenin is bij oude ballen meestal gevlekt of deels verdwenen. Dat is geen schade maar ouderdom, en het geeft ze juist iets.
Zulke ballen horen in de boom, niet in een doos op zolder. Hang ze alleen wat hoger, want ze zijn flinterdun.
