Je zingt ze elk jaar mee, meestal half, en bij dat ene woord haakt iedereen af. Wat betekent dat eigenlijk allemaal? Een paar kerstliedjes uitgelegd, inclusief het bekendste liedje dat helemaal geen kerstlied is.
Woorden die niemand meer gebruikt
Veel Nederlandse kerstliedjes zijn eeuwenoud, en dat hoor je. In oude liedteksten kom je woorden tegen als wellekome, dat gewoon welkom betekent, en herderkens, een verkleinvorm die we allang niet meer zeggen.
Ook de spelling loopt achter: waar je nu een e zou verwachten staat vaak nog een uitgang uit het Middelnederlands. Die teksten zijn bewust niet gemoderniseerd, omdat de melodie er anders niet meer op past.
Stille Nacht is jonger dan je denkt
Het bekendste kerstlied ter wereld stamt uit 1818 en komt uit Oberndorf bij Salzburg. Hulppriester Joseph Mohr schreef de tekst, Franz Xaver Gruber maakte er de melodie bij.
Volgens het verhaal werd het die kerstavond met gitaarbegeleiding uitgevoerd omdat het kerkorgel het niet deed. Of dat helemaal klopt is nooit hard te maken, maar het lied verspreidde zich daarna via rondtrekkende zangers over Europa en uiteindelijk over de wereld.
Jingle Bells is geen kerstlied
Dit verrast bijna iedereen. Het lied verscheen in 1857 onder de titel The One Horse Open Sleigh, geschreven door James Lord Pierpont, en gaat over sleeën en meisjes ophalen. Kerst komt er niet in voor, geen kerstman, geen stal, niets.
Het werd oorspronkelijk in verband gebracht met Thanksgiving. Pas veel later plakte de kerstindustrie het aan december vast, en sindsdien komen we er niet meer vanaf.
De twaalf dagen van kerst
Dat lied met die eindeloze opsomming gaat over een echte periode: de twaalf dagen tussen eerste kerstdag en driekoningen op 6 januari.
Leuk detail: in de oudste versies waren de vogels in het vierde couplet waarschijnlijk merels, in het Engels colly birds. Dat woord raakte in onbruik en werd verhoord als calling birds, zingende vogels. Zo zingt vrijwel iedereen nu iets anders dan er ooit stond.
Wassail betekent gezondheid
In Engelse liedjes hoor je het woord wassail. Dat komt van een oud-Engelse groet die zoveel betekent als wees gezond.
Er hoorde een gebruik bij: mensen trokken met een kom gekruide drank langs de huizen en zongen voor de bewoners, in ruil voor eten of drinken. Dat is de voorloper van wat wij nu kerstzingen aan de deur noemen.
Waarom altijd sneeuw?
In Engelse en Amerikaanse kerstliedjes sneeuwt het onafgebroken, terwijl in grote delen van de wereld met kerst geen vlok valt. Ook in Nederland en België is een witte kerst eerder uitzondering dan regel.
Dat beeld komt vooral uit de negentiende eeuw, toen de winters in Noordwest-Europa strenger waren en de kerstverhalen en kerstkaarten van toen het beeld vastlegden. Liedjes uit die tijd hebben dat vervolgens doorgegeven, ook aan landen waar het met kerst dertig graden is.
Meezingen zonder de tekst te kennen
Kinderen halen zich niets aan van oude woorden. Die zingen gewoon wat ze denken te horen, en dat levert de mooiste versies op.
Wil je er iets mee doen: leg één woord per liedje uit, niet meer. Dat is precies genoeg om te onthouden en niet zoveel dat het een les wordt.
En als iemand aan tafel vraagt wat wellekome betekent, weet jij het nu.
